???????? ???????????? ?????????? ???????? ???????? ????????????
?????? ?????
خانه / آخرین نوشته ها / جوانمردی جریانی ریشه دار در باورهای کهن مذهبی و منش اخلاقی ایرانیان

جوانمردی جریانی ریشه دار در باورهای کهن مذهبی و منش اخلاقی ایرانیان

آیین باور  – فتوت یا جوانمردی جریانی است که ریشه در باورهای کهن مذهبی و منش اخلاقی ایرانیان دارد. به نظر می رسد که اصل این جریان را بتوان در اندیشه های باستانی ایران، آیین زرتشتی، جستجو کرد. این جریان در طول بیش از هشت سده ازعمر خود فراز و نشیب های فراوانی داشته است: از عیّاری و راهزنی گرفته تا فتوّت سیاسی و تعاملات بین اصناف و مشاغل.

از قرن دوم به بعد که فتوّت با تصوّف در می آمیزد و بسیاری از اهل فضل و فکر به آن رو می کنند فتوّت وارد مرحله جدیدی می شود، در این زمان راهزنی، دزدی و… جای خود را به ارزش های اخلاقی نیک میدهد. با روی کارآمدن ناصر خلیفه عباسی، اشراف به کسوت فتوّت در می آیند و فتوّت واجد تشکیلات و آیین نامه رسمی می شود. پس از تضعیف خلافت، فتوّت مجدداً به جایگاه اصلی خود یعنی اصناف و گروه های مردم باز می گردد .

بعد فکری و اجتماعی فتوت

فتوت به مثابه یک مرام و شیوه زندگی در دو مرحله تکامل یافته است: یکی مرحله فکری است که به زندگی اعراب قدیم باز می گردد. در این میان مراد از بعد فکری مفهوم انتزاعی فتوت نیست چرا که این مفهوم در ادبیات اعراب دروران نخستین دیده نمی شود بلکه مراد کاربست معنایی این مفهوم در میان اعراب است.

فتی نزد اعراب قدیم ناظر به نقطه اوج کمال انسانی است که در دو صفت شجاعت و سخاوت متجلی بود. و هر کس در این دو صفت بیشتر مبالغه می کرد گمان بود که جوانمردتر است. نمونه حاتم طایی درتاریخ گواه این مدعا است. در شجاعت نیز در دوره های بعد حضرت علی(ع) نمونه کامل یک فتی به شمار می رود چه، هاتف غیبی گفته است: “لافتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار”.

از سوی دیگر، این جنبه از فتوت بعدها یعنی زمانی که با تصوف در تعامل قرار می گیرد معنای دیگری می گیرد که همان ایثار است. ایثار یعنی انسان همیشه دیگران را بر خود ترجیح دهد. این ایثار بعدها اساس کار طریقه ملامتیه می شود.

معنای فتوت نزد متصوفه فربه تر می گردد به طوری که عبارت می شود از مجموع فضایلی که حتی از تلقی اعراب قدیم از یک فتی کامل نیز فراتر می رود. در مقام تعریف می توان گفت که فتوت اجتماعی عبارت است از کارهایی که فتیان برای بهبود و رفاه عامه مردم و دستگیری مظلومان و بی نوایان در مقابل ستمکاران و جابران انجام می داده اند.(فتوت نامه، ص۷۲).

بعد اجتماعی فتوت بر خلاف فتوت فکری به ممالک شرق به خصوص ایران مربوط می شود. دلایل مختلفی را می توان در این باره ذکر کرد: یکی مراسم مخصوص ورود به حلقه فتوت است که عبارت است از دادن لباس الفتوه که عمده آن شلوار مخصوص فتوت است چرا که شلوار مختص آن دسته از اقوام آسیایی است که سوارکاری از آداب و سنن آنها محسوب می شود. و شلوار در ایران اقلا از زمان هخامنشیان متداول بوده است. دیگری حسن اخلاق و شرافتمندی و ناموس پرستی و راستگویی و احتراز از زنا و لواط است.

دلیل دیگر سوگند فتوت است که زمانی که فتی سوگند یاد می کرد به سوگندش وفادار بود.

چهارم، مخالفت سرسختانه در برابر حکومت های استبدادی است: فتیان همواره با اعمال ظالمانه حکومت ها مبارزه می کردند و از طرفی خودشان دارای تشکیلات مستقلی به نام عوانیه بودند که حتی در مورد اینکه حاکم جباری را به قتل برسانند تصمیم گیری می کردند.(آیین جوانمردی، صص۱۳۵ به بعد).

جریان فتوت از حیث اجتماعی طیف وسیعی از فعالیت ها را در بر می گیرد؛ از جنگاوری و سلحشوری و دزدی و شب روی و غارت اموال اغنیا گرفته تا مهمان نوازی، حمایت از مظلوم و قیام علیه ظالم و حتی پیشه وری و صنعت گری.

در مجموع، از حیث اجتماعی می توان گفت که جوانمردان، بیانگر اصول، ارزش های انسانی، اخلاق، حق و عدالت هستند که در سایه نوعی تحول فکری و دگرگونی اخلاقی، می خواستند تغییر شکل درجامعه به وجود آورند. این آرزوها و آرمان ها همواره مورد احترام بوده است حتی اگر بسیاری از آنها به مرحله عمل در نیامده باشد، لزوم حضور آنها همواره احساس می شده است.

آنها به دلیل خدمت سازنده ای که در زمینه اجتماعی برای بخش وسیعی از مردم انجام داده اند مبارزانی شجاع بوده اند که برای وصول به عدالت و به حق و به عقل به برادری، به نظم و به قانون آراء خویش را با نظم و مدیریت و با صبر و مقاومت به ثمر رسانیده اند و مایل بوده اند در ایران وحدت و یگانگی، جرأت  و اعتماد به نفس از یاد رفته را به ایرانیان اعطا کرده و به عنوان سمبل ثبات و نماد نظم اجتماعی مطرح شوند.(کتاب الادب، ص۲۱)

فتوت نامه

فتوت نامه رساله یا کتابی است که در باب منش، عقاید، قوانین، و آداب جوانمردان نوشته شده است. فتوت نامه ها بخش قابل توجهی از ادبیات عامیانه ایران را تشکیل میدهند و نماینده فرهنگ توده های مردم این مرزو بوم در روزگاران گذشته اند(افشاری، مهران، فتوت نامه ها و… ، ص۱) بسیاری از بزرگان متصوفه در برابر کتاب هایی که به نظم و نثر عربی و فارسی نگاشته اند آثاری نیز در فتوت به نظم و نثر فراهم کردند که فتوت نامه نام گرفت.(حاکمی، ص۱۲۴)

فتوت در میان اهل صنوف مختلف رواج داشته و هر یک از صنوف برای خود فتوت نامه جداگانه ای داشته است فتوت نامه چیت سازان گواه این مطلب است که هر شغلی برای خود فتوت نامه خاصی داشته است(آیین جوانمردی، ص۹) ظاهراً رسم فتوا نامه نویسی از قرن چهارم یا پنجم به بعد باب شده است؛ ابو عبدالرحمن محمدبن حسن نیشابوری(م۴۱۲) رساله مستقلی به نام کتاب الفتوه دارد. کتاب الفتوه ابن معمار بغدادی(م۶۴۲) و تحفه الاخوان کمال الدین عبدالرزاق کاشانی(م۷۳۰) نیز از جمله فتوه نامه های به زبان عربی اند.

اما افزون بر فتوت نامه های عربی چندین فتوت نامه نیز به زبان فارسی نگاشته شده که اهم آنها به قرار زیر اند:

فتوت نامه نجم الدین ابوبکر تبریزی معروف به نجم الدین زرکوب(م۷۱۲)؛ فتوت نامه علاء الدوله سمنانی(م۷۳۶)؛ فتوت نامه امیر سید علی همدانی(م۷۵۶)؛ فتوت نامه سلطانی از ملا حسین کاشفی(م۹۱۰).
فتوت نامه عطار، شامل هشتاد ودو بیت از فرید الدین عطار و فتوت نامه دیگری شامل ۶۸۹ بیت از شاعری متخلص به ناصری نیز از فتوت نامه های منظوم هستند. گفته شده که عمده فتوت نامه ها به دلیل اینکه  مولفان آنها سخندان و زبان آور نبوده اند رسائل خود را با گفتاری عامیانه نگاشته اند لذا برخی از آنها واجد کلمات و عبارات نادرست و از هم گسیخته اند.(افشاری، ص ۲-۳)
به نظر می رسد که ارزشمندترین و جالب ترین فتوت نامه ها، فتوت نامه های صنفی است چه، این جوانمردی نامه ها افزون بر اینکه منش جوانمردی را به خوانندگان خود می آموزد آنان را با آداب و رسوم و پندارهای پیشه وران گذشته سرزمین های اسلامی نیز آشنا می کند: فتوت نامه چیت سازان، فتوت نامه آهنگران، سلمانیان، سقایان،  فتوت نامه قصاب، طباخان و… از جمله این گونه فتوت نامه ها هستند.(افشاری، صص ۴۵ به بعد)

اصول، ارکان و مراتب فتوت

حسن بصری در اواخر قرن اول، تمامی اصول فتوت را در این آیه از قرآن جمع می داند که می فرماید: خداوند فرمان می دهد به دادگری و نیکی و دهش به خویشان نزدیک و بازداشت از بدی ها و ستم و نافرمانی(۹۰/نحل).( شفیعی کدکنی، ص ۱۵۹)
کربن در آیین جوانمردی نه اصل را به عنوان اصول جوانمردی بر شمرده است که عبارت اند از: راز داری، راستی، یاری درماندگان، عفت، فداکاری، بی نیازی، دوست دوست و دشمن دشمن، برادرخواندگی و خواهر خواندگی، سوگند عیاران.
همین که کسی در صف عیاران یا به خدمت ایشان در می آید باید سوگند بخورد که خیانت نکند و نیندیشد و یک دل باشد و با دوست ایشان دوست باشد و با دشمن ایشان دشمن، و بی تأویلی(یعنی به هیچ تأویل و بهانه ای) غدر نکند. عیاران با یکدیگر سوگند می خورند که با هم یار باشیم و دوستی کنیم و به جان از هم باز نگردیم و مکر و غدر و خیانت نکنیم.

از امام علی(ع) نقل است که فرمود: فتوت را چهار رکن است: عفو کردن با توانایی، بردباری در وقت خشم، و نیک اندیشی با دشمنی، و ایثار کردن با وجود احتیاج به موثر.(فتوت نامه ر، ص۵۷)

عمر سهروردی ارکان فتوت را دوازده تا دانسته است؛ شش رکن ظاهر و شش رکن باطن. شش رکن ظاهر عبارت است از بند شلوار(کنایه از پاکی از زنا)، بند شکم(پرهیز از لقمه حرام) بند زبان(پرهیز از غیبت) بند سمع و بصر(دوری از آنچه نباید دید و شنید) بند دست و قدم(کنایه از آنکه کسی را نرنجاند و قدم به غمازی ننهد) و بند حرص و امل(حرص و آز را در خود نابود کند).

اما شش رکن باطن عبارت اند از: سخاوت(بی سوال عطا کند با نیت خیر)، کرم(عطای بی منت کند)، تواضع(فروتن باشد)، عفو(به رنجانیدن هیچ کس راضی نباشد)، نیستی(از منی خالی شود)، و هشیاری(در مقام وصل و قرب و هدایت آگاه باشد.(هانری کربن، رسائل جوانمردان، ترجمه احسان نراقی، صص ۸-۳۵)

احمد بن محمد الطوسی در کتاب سماع و فتوت خود فتوت را واجد ده مرتبه و چهار رکن می داند؛ او می گوید: و مراتب فتوت ده است: فتوت شیطانی در مراتب حجابی، و فتوت انسانی و فتوت ملکی و فتوت نبوی و ولایتی و فتوت روحی، و فتوت عقلی، فتوت صفاتی، فعلی، و فتوت وجهی از مرتبه “کل شیء هالک الا وجهه”.

طوسی در آخر برای هر یک از ارکان چهل گانه فتوت که از حاصل ضرب مراتب در ارکان خاص می شود، ده شرط بر می شمرد و مجموع شروط ارکان مراتب فتوت را چهارصد شرط می داند.(الطوسی، احمد بن محمد، سماع و تصوف، صص ۵۱-۱۳)

هفت شرط استعداد فتوت

فصل چهارم از رسایل جوانمردان شروط فتوت را ذیل هفت مورد آورده که به دلیل اهمیت آن به اختصار بدانها اشاره می کنیم:

اول ذکورت چه، زنان را به این حلقه راه نیست. دوم بلوغ، چرا که مبداء ظهور عقل و خروج قوت ملکی از قوه به فعل است. سوم  عقل، چرا که واسطه بنده به حق و رسیدن به کمال است . چهارم دین است چه، فتوت کمال دین است و کمال هر چیزی متفرع بر اصل آن تواند بود و فرع بی دصل محال است. پنجم صحت بنیت و استقامت احوال صورت بر وجهی که سببی فاحش منافی فضیلت نداشته باشد. ششم مروت است و آن از لوازم فطرت است چار که اگر فطرت از دواعی نفسانی و علایق جسمانی صافی شود، به واسطه نور فطرت از غضب و شهوت مجرد می گردد… و متوجه مقاصد علوی می شود… و این معنی عین فتوت است و به حقیقت مردی و مروت مبنی و اساس فتوت است. و هفتم حیاست و آن دلیل نجابت جوهر نفس است از خوف  صدور قبایح از او و این معنی دلالت کند بر قوت تمییز بین حسن و قبح که نبی(ص) فرمود: “الحیاء من الایمان”.(مرتضی صراف، رسایل جوانمردان،  صص۷۱-۶۳)

درباره ی فریبا کلاهی

روزنامه نگار و مدیر مسئول پایگاه خبری آیین باور

مطلب پیشنهادی

معاون امور اقتصادی استاندار البرز: افزایش قیمت به هیچ وجه پذیرفتنی نیست

آیین باور – معاون امور اقتصادی و توسعه منابع استاندار گفت: بر اساس تاکید استاندار، نظارت …

دیدگاهتان را بنویسید