???????? ???????????? ?????????? ???????? ???????? ????????????
?????? ?????
خانه / آخرین نوشته ها / جوانمردی ریشه در باورهای کهن مذهبی و منش اخلاقی ایرانیان دارد

جوانمردی ریشه در باورهای کهن مذهبی و منش اخلاقی ایرانیان دارد

آیین باور – فتوت یا جوانمردی جریانی است که ریشه در باورهای کهن مذهبی و منش اخلاقی ایرانیان دارد. به نظر می رسد که اصل این جریان را بتوان در اندیشه های باستانی ایران، آیین زرتشتی، جستجو کرد. این جریان در طول بیش از هشت سده ازعمر خود فراز و نشیب های فراوانی داشته است: از عیّاری و راهزنی گرفته تا فتوّت سیاسی و تعاملات بین اصناف و مشاغل

از قرن دوم به بعد که فتوّت با تصوّف در می آمیزد و بسیاری از اهل فضل و فکر به آن رو می کنند فتوّت وارد مرحله جدیدی می شود، در این زمان راهزنی، دزدی و… جای خود را به ارزش های اخلاقی نیک می دهد. با روی کارآمدن ناصر خلیفه عباسی، اشراف به کسوت فتوّت در می آیند و فتوّت واجد تشکیلات و آیین نامه رسمی می شود. پس از تضعیف خلافت، فتوّت مجدداً به جایگاه اصلی خود یعنی اصناف و گروه های مردم باز می گردد .

ارائه تعریفی جامع و مانع از فتوّت کار چندان آسانی نیست چه، این مفهوم یا جریان از آغاز پیدایش در میان اقشار مختلف تا پیوندش با تصوف و دیگر شاخه های عیاری و جوانمردی در هر دوره ای سازوکار و اقتضائات خاص خود را داشته و لذا تعریفی مخصوص از آن کرده اند. فتوت از حیث اصطلاح عبارت است از راه و رسم و آیینی خاص که از قرن ها پیش، حتی قبل از اسلام، در میان ایرانیان طرفدار داشته و نهادهای اجتماعی خاصی برای حمایت و ترویج  آن پدید آمده است.(محجوب، جوانمردی و آیین آن، لوئیزن، ص۲۹۱). اگر به دنبال تعریفی از فتوّت باشیم باید به سراغ میراث مکتوب صوفیه در این باره برویم ، هر چند که تعاریف فتوت همانند تعاریفی که برای تصوف ارائه شده بسیار گسترده و متنوع اند. باری، قدیم ترین اثری که می توان در آن تعریفی از فتوّت جست کتاب “الفتوه” محمدبن ابی المکارم مشهور به ابن معمار حنبلی  بغدادی است. او در این کتاب می گوید: و اما در سنت، اخباری در باب فتوّت وارد شده است و گزیده ترین آنها آن است که حضرت امام جعفر صادق(ع) آن را از پدر خویش و سرانجام از جدش روایت کرده است و گوید رسول خدای(ص) گفت جوانمردی امت مرا ده علامت است. گفتند ای رسول خدا آن علامت ها کدام است؟ فرمود: راستگویی و وفای به عهد و ادای امانت و ترک دروغگویی و بخشودن بر یتیم و دستگیری سائل و بخشیدن آنچه رسیده است و بسیاری احسان و خواندن مهمان و سرهمه آنها حیا است.(ابن معمار حنبلی ، کتاب الفتوه ، صص ۳-۱۳۲).
یکی دیگر از مدارک معتبر و متقدم در باب فتوّت کتاب “قابوس نامه” اثر عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندربن قابوس است. مولف این اثر در باب ۴۴ که به آیین جوانمردی پرداخته درتعریف این اصطلاح می گوید: «…گفته اند اصل جوانمردی سه چیز است: یکی آنکه هر چه گویی بکنی و دیگر آنکه خلاف راستی نه گویی، سوم آنکه شکیب را کاربندی، زیرا که ره صفتی را که تعلق دارد به جوانمردی به زیر آن سه چیز است(محمد جعفر محجوب، مقدمه فتوت نامه سلطانی، ص ۱۶)
گفتیم که فتوّت در طی تاریخ و به حسب مقتضای احوال اشکال گوناگون یافته است و همین نکته تحقیق در آن را دشوار می کند. ارتباط اهل فتوت نیز با اصناف پیشه وران نه از آن رو بوده است که اصناف مختلف را از یکدیگر جدا نگهدارد بلکه بیشتر از نوع ایجاد پیوند اتصالی بوده است بین اصناف مختلف. زرّین کوب می گوید ابوجعفر یزدانیار در روضه المریدین باب سی و هفتم نقل می کند که از صوفی ای پرسیدند “فتی کیست؟” گفت آنکس که نه در باطن وی دعوی باشد و نه در ظاهرش تصنع و ریا چنان که از آن سر که بین او خداوند هست سینه خودش آگاه نباشد تا به خلق چه رسد.(زرین کوب، جستجودر تصوف ایران، ص ۳۴۹). گویند که ابوحفص نیشابوری وقتی به عراق رفت آنجا در مجلسی که جنید و سایر صوفیه عراق حاضر بودند صحبت در باب فتوت پیش آمد. چون ابوحفص گفت فتوت عبارت است از انصاف دادن و انصاف ناخواستن، جنید به اصحاب خویش گفت برخیزید که ابوحفص بر آدم و تمام ذریه وی فزونی یافت؛ یعنی در فتوت.(زرین کوب، جستجو، ص ۳۴۹).
محمدبن منور(قرن ششم) در اسرار التوحید که به احوال و مقامات شیخ ابوسعید ابوالخیر پرداخته است ضمن نقل حکایتی جوانمردی را به این نحو بیان می کند: در آن وقت که شیخ به نیشابور بود به حمام شد. درویشی او را خدمت می کرد و دست بر بازوی شیخ می نهاد و شوخ از پشت شیخ بر بازو جمع می کرد چنان که رسم ایشان است تا آن کس ببیند در میان این خدمت از شیخ سوال کرد که ای شیخ جوانمردی چیست؟ شیخ گفت: آنکه شوخ مرد پیش روی او نیاری. حاضران انصاف بدادند که کسی در این معنی بهتر از این سخنی نگفته است(اسرار التوحید، به تصحیح دکتر زبیح الله صفا، ص ۲۸۰). سطوح معرفت دینی در عرفان و تصوف در متون مختلف سه سطح دانسته اند: شریعت، طریقت و حقیقت. نجم الدین زرکوب در فتوت نامه اش فتوت را کلید ورود به این سه مرحله می داند(ایرانیکا، محسن زاکری، ذیل جوانمردی).
نویسندگان کتب صوفیه گفت و گوی امام صادق(ع) با شقیق بلخی را که معنی فتوت در آن به بهترین وجه نمایان است، ذکر کرده اند: گویند شقیق بلخی جعفر بن محمد الصادق را از فتوت پرسید، فرا شقیق گفت: تو چه گویی؟ گفت: اگر دهند شکر کنیم و اگر منع کنند صبر کنیم . جعفر گفت: سگان مدینه ما همین کنند. شقیق گفت: یاابن رسول الله پس فتوت چیست؟ گفت اگر دهند ایثار کنیم اگر ندهند شکر کنیم.(ترجمه رساله قشیریه، ص۳۶۴ ).  گاهی مراد از فتوت تحقق اخلاق کریمه و خوی های پسندیده و شجاعت و ایثار است چنان که یکی از جوانمردان خطاب به مهلب بن ابی صفره چنین سروده است:
انت الفتی کل الفتی                                      لو کنت تصدق ما تقول
اگر در گفتار صادق باشی آنگاه جوانمردی کامل عیار خواهی بود(دامادی، کتاب الادب دامادی، ص۴۴).
صاحب کتاب “نفایس الفنون فی عرایس العیون”، شمس الدین محمد بن محمود آملی از علمای قرن هشتم، فتوّت را فن پنجم از فنون تصوف می شمرد و در تعریف آن می گوید: فن پنجم از علوم متصوفه علم فتوت که آن عبارت است از معرفت کیفیت ظهور نور فطرت انسانی و استیلای آن بر ظلمت نفسانی تا فضایل خلایق با اسرارها ملکه گردد و رزایل به کلی منتفی شود( دامادی، کتاب الادب، ص۱۵۷).

سرچشمه فتوّت
اینکه فتوت از کجا آغاز شده و فتیان و جوانمردان سلسله خویش را به چه کس و کسانی مرجوع و منسوب می کنند مهمی است که اکثر منابع و نویسندگان در باره آن بحث کرده اند. در این میان شاید بتوان در یک نگاه کلی انبوه این آراء را به دو دسته کلی تقسیم نمود: دسته ای که خاستگاه فتوت را ایران، خاصه ایران پیش از اسلام، می دانند و دسته ای که در پی سرچشمه ای دینی و خاصه اسلامی  برای این جریان هستند.
ملک الشعرای بهار سرآغاز جوانمردی را درایران و به طور خاص از میان اسواران عصر قدیم و دوره هخامنشی می داند. این اسوران در ایالات ایران پراکنده بودند و هفت خانواده از آنان از همه معروف تر بوده اند و هر خانواده در یک ایالت ریاست آن ایالت را بر عهده داشته است. از طرفی این اسواران باید چند ویژگی می داشتند از جمله اینکه خانواده دار باشد، نامش در دیوان دولتی ثبت باشد، شجاع و راستگو و صاحب هنرو اسب بار باشد و شاید از همه مهم تر جوانمرد باشد.(بهار، مقاله جوانمردی، به نقل از کربن آیین جوانمردی، ص ۱۰۹-۱۱۰). سعید نفیسی نیز سرآغاز این جریان را از جوانب تاریخ اجتماعی ایران پیش از اسلام می داند به اعتقاد او ورود باورهای مانوی به این جریان خود گواه این مدعا است در عین حال، در اواسط قرن دوم هجری  که ایرانیان در گوشه و کنار و مخصوصاً در مشرق ایران و بیشتر در سیستان و خراسان در برابر بیدادگری ها و تعصب نژادی امویان و دست نشاندگان در ایران برخاستند راهنمای این جنبش ملی بیشتر جوانمردان بودند؛ بزرگ ترین راهنمای این دسته ابوالمسلم خراسانی(قرن دوم) بود که به دست خلیفه عباسی کشته شد(نفیسی، مقاله فتوت و کتاب های مهم مربوط به آن، مجله فرهنگ ایران زمین دوره ۱۰، ش ۱-۴، ۱۳۴۱، به نقل از کربن، آیین جوانمردی، ص ۱۴۹). دلیل دیگری که برای انتساب سرآغاز فتوت به ایرانیان آورده اند آن است که ایشان در مرام و مسلک خویش خاصه جهت تشرف به آیین فتوت، شلوار مخصوصی تحت عنوان سروال می پوشند که این نوع لباس خاص ایرانیان و سلحشوران و جنگجویان آسیایی و خاصه ایرانیان بوده است و این نوع پوشش در میان اعراب رواج نداشته است.(اسماعیل حاکمی، مقاله آیین فتوت وعیاری، مجله سخن، دوره ۱۷، ص ۷۸-۲۷۱، ۱۳۴۶؛ پرویز ناتل خانلری، مقاله آیین عیاری، مجله سخن، دوره ۱۹، ش ۱-۶، ۱۳۴۸، به نقل از کربن، آیین جوانمردی، ص ۱۶۷ و ۱۶۹). محققان اروپایی از جمله فرانتس تیشنر مبداء فتوت را انجمن ها و اتحادیه های اواخر عهد عتیق و شهرهای روم شرقی می داند(فرانتس تیشنر، مقاله فتوت در کشورهای اسلامی، مجله دانشکده ادبیات، دوره ۴، ش۲، ۱۳۳۵، کربن آیین جوانمردی، ص ۱۳۸). مهرداد بهار نسبت دادن آیین پهلوانی ایران به یعقوب و آدم ابوالبشر که شخصیت هایی سامی و یهودی بوده را غیر منطقی می داند اما معتقد است ویژگی جیوه گونه و لغزان اسطوره ها و آیین ها سبب شده است که در اسطوره ها و آثار مختلف، شخصیت های آسمانی و زمینی زرتشتی رنگ و نام اسلامی بگیرند و بعضی از آثار تاریخی ایران باستان نام قبر مادر سلیمان یا تخت او را به خود بگیرند. و از این رو بی جهت نیست که این ورزش باستانی در دوره اسلامی با اسطوره ها و شخصیت های نیمه اسطوره ای _ نیمه تاریخی یهود و اسلام مربوط شده باشد. بنابراین به اعتقاد  ایشان سراغ خاستگاه فتوت را باید در سابقه پهلوانی تاریخ ایران و افسانه های مربوط به جوانمردان و عیاران گرفت و نه منابع عهد عتیق و اسطوره های رومی و یونانی(مهرداد بهار، سابقه جوانمردی در ایران باستان، مقدمه کتاب بررسی فرهنگی – اجتماعی زورخانه های تهران، شورای عالی فرهنگ وهنر،۱۳۵۵، به نقل ازکربن، آیین جوانمردی،  صص ۳-۱۹۲).
اما  برخی از منابع و محققان نیز، خاصه آنها که با تصوف زلفی گره زده اند، در پی ریشه ای دینی، قرآنی و به طور کلی اسلامی برای فتوت هستند. ابن رسولی(نیمه قرن پنجم) که رساله ای در باب فتوت دارد، این جریان را میراث پیامبران و امامان می شمارد و می گوید از زمان حضرت آدم آیین فتوت در جهان پیدا شد و آدم به گزاردن حق قیام کرد و چون مدت وی به پایان آمد در باب آن به شیث نبی وصیت کرد و سپس به نوح انتقال یافت و از نوح به سام رسید تا خلیل الرحمن ابراهیم ظاهر شد و به فتوت ابراهیم در قرآن تصریح شد. آنگاه در زمان موسی آنچه از جوانمردی پنهان مانده بود آشکار شد و موسی آن را به هارون فرمود و پس از آن فتوت در مسیح ظاهر شد و سرانجام به حضرت رسول اکرم رسید.(محمد جعفر محجوب، جوانمردی و آیین آن، لوئیزن، میراث تصوف، ص۳۰۸) ناصر سیواسی در فتوت نامه منظوم خود انتساب فتوت به آدم(ع) را در قالب شعر بدین گونه بیان می کند :

لاجرم بشنید امر اهبطوا                   از بهشت آمد بر این عالم فرو
روز و شب بگریست آن برگشته حال          برگناهش سیصد و شست سال
گریه اش انصاف دادن بود از او                 آن فغان و آب چشم همچو جو
پس رسد او را فتوت در جهان             کان چنان انصاف دادست آن زمان

(فتوت نامه منظوم ناصر سیواسی، فرهنگ ایران زمین، ج۱۰ فص۲۴۰، به نقل از نیرومند، کریم، ص ۱۶۵). کربن در مقدمه کتاب آیین جوانمردی، اسلام را به دو حلقه نبوت و ولایت تقسیم می کند؛ وی معتقد است دایره ولایت پس از دایره نبوت می آید و فتوت جامع هر دوی این ها است که پایه گذارش حضرت ابراهیم خلیل، قطب آن امام علی(ع) و خاتم آن حضرت حجت(عج) است( کربن، آیین جوانمردی، ص ۸)
باری، ابراهیم خلیل طلایه دار پیام توحید ادیان توحیدی را سرسلسله فتیان و جریان فتوت، البته به حکم قرآن دانسته اند و به او لقب ابوالفتیان را داده اند. جوانمردان معتقدند حضرت ابراهیم اول کسی بود که قاعده ضیافت را نهاد و نذر کرد بدون مهمان غذا نخورد و اساس مروت را او فکند و به نیروی فتوت بر ذبح فرزند خود اقدام نمود و از دنیا و لذت های آن و اهل و عیال و شیرینی های زندگی روی گردانید و در راه مبارزه با زور گویان و فریبکاران رنج ها کشید و بت ها را شکست و به هر گونه بلا و سختی پایدار ماند و خداوند در سوره انبیاء آیه ۶۰ در باره اش فرمود: “قالوا سمعنا فتی یذکرهم یقال له ابراهیم”(نیرومند، ص ۱۶۶). درباره وجهه ایثار در فتوت ابراهیم نقل کرده اند که چون درآخر عمر ابراهیم را مال بسیار گردید جبرئیل از حضرت سوال کرد که یا ربّ، ابراهیم با چندین مال ومکنت، خلعت خلت از کجا یافت؟ خداوند فرمود: هرچند که او را مال بسیار است اما دل او با ما است و اگر خواهی امتحان کن. جبرئیل نزد ابراهیم آمد و گفت سبوح قدوس ربّ الملائکه و الروح. ابراهیم گفت: جانم فدای دوست باد، بار دیگر بازگوی. جبرئیل گفت: هرچه تو را است ثلثی به من بده تا بازگویم. و براهیم هر چه داشت ثلثی به او بخشید. جبرئیل یکبار دیگر این کلمات را بر او خواند و این بار ابراهیم گفت جانم فدای دوست، بار دیگر بازگوی تا هر چه دارم تو را دهم.(دامادی، کتاب الادب، ص ۶۰-۱۵۹)
باری، اشاره کردیم که اسلام را دو دایره یا دو حلقه است حلقه نبوت که از آدم تا خاتم(ص) را شامل است و دایره ولایت که علی(ع) آغازگر آن و حضرت قائم تمام کننده و تجلی بخش آن در آخر الزمان است. شیعیان فتی همچو صوفیان ولایت مدار که خرقه خود را به مولای متقیان منسوب می کنند، هر آنچه از فتوت وجوانمردی دارند مدیون حیدر کرار می دانند. و منابع مختلف ایشان را با اوصافی چون منبع عین فتوت، قطب مدار فتوت، معدن جود ومروت ستوده اند(ریاض، فتوت نامه، ص۳۰). از دیدگاه فتوت، رسالت پیامبران از عصر ابراهیم همانند خدمت شوالیه گری است؛ یعنی حضرت ابراهیم نمونه فتی و امام علی(ع) نمونه کامل شوالیه است(کربن، آیین جوانمردی، ص۸). نویسندگان شواهد و وقایع گوناگونی را برای اثبات اینکه علی(ع) سر سلسله فتوت است ذکر کرده اند: حضرت علی(ع) چندین بار جان خود را برای حفظ و صیانت از رسول اکرم(ص) به خطر انداخت از جمله آن شبی که در بستر پیامبر خوابید تا آن حضرت از مکه به مدینه در صحت و سلامت سفر کند. دیگری، فقیری بود که علی(ع) مهمان کرد و چون چیزی جز دو قرص نان درخانه نداشت از خود و خانواده گرفت و در دهان آن فقیر گذاشت که خود مصداق بارز ایثار آن حضرت بود. در قرآن نیز در یکی از این سه آیه(=۲۰۷ بقره، ۹ حشر، و ۸ و۹ دهر) به این واقعه و ایثار مولای متقیان اشارت رفته است.(فتوت نامه ریاض، صص ۲-۳۱). در خبر آمده است که پیامبر (ص) با جمعی نشسته بودند که شخصی خبر از فساد زن و مردی در خانه?ای خبر داد پیامبر به علی (ع) فرمود که به تفحص برود… زمانیکه بازگشت به پیامبر خدا عرض کرد یا رسول الله گرد آن خانه بر آمدم هیچ کس در آنجا ندیدم. در حال، پیامبر (ص) فرمود: یا علی انت فتی هذه الامه (تو جوانمرد این امت هستی ). (دامادی، تحفه الاخوان، ص ۱۲-۱۳). نیکلسون به نقل از کتاب الفتوه ابن معمار حنبلی بغدادی  می گوید : در جنگ احد زمانیکه حضرت علی داد شجاعت و جهاد فی سبیل الله می داد هاتف غیبی آواز داد لا فتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار و حضرت رسول چندین بار این جمله را برای علی(ع) بیان فرمود و این شعار فتیان گردید.(مجله وحید، ش ۷، ص ۶۱۸، ۱۳۴۷).

درباره ی فریبا کلاهی

روزنامه نگار و مدیر مسئول پایگاه خبری آیین باور

مطلب پیشنهادی

معاون امور اقتصادی استاندار البرز: افزایش قیمت به هیچ وجه پذیرفتنی نیست

آیین باور – معاون امور اقتصادی و توسعه منابع استاندار گفت: بر اساس تاکید استاندار، نظارت …

دیدگاهتان را بنویسید