خانه / آخرین نوشته ها / جرعه ای کتاب: “تاریخ و فرهنگ زورخانه و گروه های اجتماعی زورخانه رو”

جرعه ای کتاب: “تاریخ و فرهنگ زورخانه و گروه های اجتماعی زورخانه رو”

تألیف: غلامرضا انصافپور / انتشارات وزارت فرهنگ و هنر مرآز مردم شناسی ایران

از اواخر دوره قاجاریه  بنیاد اجتماعی زورخانه، رو به دگرگونی نهاد و تناسب تقسیم بندی گروه های زورخانه رو، با ازمیان رفتن عناصر مادی ومعنوی وزمینه های عینی آن به هم خورد و از آن پس؛ شش دسته که از نظر بنیاد های اقتصادی فاقد ضوابط اجتماعی قدیم بودند ولی تفریبا، همان خصایص گروهی را داشتند به ورزش زورخانه اشتغال جستند:

  1. کشتی گیران
  2. زورگران
  3. عیار نمایان (لوطی ها،گردن کلفت ها ، جاهل ها)
  4. شیرین کاران
  5. دارندگان مشاغل پردرآمد اصناف کسبه (نه پیشه وران)
  6. سادات

 هر کدام از این گروه ها با مقاصد خود در زورخانه ورزش می کردند . ضمنا در صورت ادامه ورزش در تمام عمر پس از طی مراحلی و آموختن آداب و رسوم و فنون و تمریناتی، مثل گذشته ها به حق احتراماتی که هرکدام پایه ای از شئون ورزشی است می رسیدند. هریک از شش گروه مشخصات و خصایصی بدین شرح داشتند:

  1. کشتی گیران به سودای نام و رسیدن به مرتبه پهلوانی و بهره مندی از امتیازات و مزایای آن، زیر دست استادان با کشتی گرفتن های پیوسته و آموختن و آموخته شدن به فنون گوناگون با عناوین نوچه و نوخاسته تمرین می کردند. برای رسیدن به مرتبه پهلوانی داشتن بدن رسا، نیرومند، مستعد، هوشنمندی، زیرکی و چالاکی لازم بود. پهلوانان خود نیز مدام ضمن تربیت نوچه  به تمرین و حفظ نیرو و از پیش بردن فنون کشتی می کوشیدند.
  2. زورگران به ورزش زورخانه پروده می شدند. بدن خود را با افزار ورزش نیرومند می ساختند. سپس زیر دست استادان این حرفه در خارج از زورخانه تمرین می کردند و به مرتبه زورگری می رسیدند که از جمله پاره کردن مجمع مسی، کردن میله آهنی، برداشتن وزنه های سنگین، خردکردن سنگ به مشت، کشتی گرفتن با گاومیش، برداشتن و بردن الاغی روی گردن به پشت بام بود. اینان با اینکه این عملیات را در فضای باز به نمایش می گذاشتند، ورزش در زورخانه را رها نمی کردند.
  3. عیارنمایان یا لوطی ها و گردن کلفت ها قهار ترین گروه های زورخانه بودند. اینان در نظم مردم از پهلوانان و کشتی گیرن و زورگران اعجاب انگیز تر و قدرتمند تر می نمودند. چرا که از بسیاری دلیری و بی پروایی، نه از کشتن و از کشته شدن و نه از زخم های مهلک خوردن بیم به دل راه می دادند. شغل اینان در جوامع نو پیدای شهری باج گرفتن از کسبه و متمکنین محلی و گرفتن تلکه قمار و تا بیست سال پیش شیره کش خانه داری بود. گاه قهوه خانه و یا زورخانه ای (البته از اواخر عهد ناصری به بعد) داشتند. تا پیش از پیدایش جوامع نوین شهری همین سنخ از گروه های گوناگون عیاران بودند که به راه زنی و بردن خانه توانگران و دستبرد به شهرها اشتغال داشتند و علی الاصول مطابق مرام و مسلک خود که همان پیروی از آیین فتوت بود تمام اموال کاروانیان را نمی گرفتند، متعرض جان و ناموس کسی نمی شدند و سهمی و یا مازاد غنایم را به بینوایان می دادند. گروه بیابان گرد اینان را عیار و گروه شهر گزین را لوطی یا گردن کلفت می گفتند. تا آنجا که نگارنده خصوصیات عیاران شهر گزین  یعنی لوطی ها و گردن کلفت هارا در آخرین مراحل انقراض مطالعه کرده
  4. به طور اختصار دارای شرایط زیر بودند:

الف نیرومندی و تندرستی و ورزیدگی

ب- پرطاقتی در تحمل سهتی ها به خصوص در کتک خوردن چنانکه در حد مرگ اظهار عجز ننمایند

ج- چالاکی، تندگری،تیزروی،جست و خیز

د- جگر داری، بی باکی و دل به دریا زنی

ه- موقع شناسی که کجا ایستادگی کنند و کجا بگریزند

اینان تا پایان قرن گذشته هجری با قداره کشی و پس از آن با چاقو کشی؛ خواسته های خود را از پیش می بردند و از صلابت رعبی که در دلها انداخته بودند، هنگام ورود و خروج از زورخانه، مرشد مجبور بود با زدن به طبل استقبال و بدرقه شان کند و همه جا ظاهرا احترامی آمیخته به ترس داشتند.

  • شیرین کاران کسانی بودند و هستند که به فنون ورزشی مانند میل بازی، تند چرخیدن، پشتک زدن، آموخته شده و از این نظر در جامعه ورزشی شانی بدست آورده و با دل خوش کردن به آن به زورخانه وابسته شدند.
  • در این زمره دارندگان مشاغل پردرآمد مجبور بودندکه از بیم تعرض و تجاوز گردن کلفت ها خود را جزو اهل زور قلمداد کرده و گاه موقع گلریزان جزء مدعوین با دادن پول های چشم گیر در تحت حمایت آنان قرار بگیرند.
  • سادات از نسل منسوب به پیغمبر به خاطر احترامی که برای جدشان می بینند و بالاترین جای گود می ایستند، و شانی که برای روی دست همه چرخیدن و کباده زدن و ملاحظات دیگر دارند بیش از همه به زورخانه رفتن و ورزش کردن راغب هستند.

زورخانه در پایان دوره انحطاط و آغاز دوره جدید

 عوامل پدید آورنده انقلاب مشروطه تمام ضوابط و قواعد نظام تولیدی قدیم را در هم شکست و اصولی راکه طی هزاران سال به طور یکنواخت درنهاد اجتماعی و بنیاد مالی نیروهای مولده جاری و بود برای همیشه دگرگون ساخت.

 فرآورده های انبوه صنایع ماشینی وانگیزه های ذهنی و فکری آن، تومار معیار شناخت های حاکمیت تولید پیشه وری را در هم نوردید و نظام جدید گروه کاری را درکارخانه جانشین روش کهن تک کاری در دکان هاساخت. سنت های تکلیف اجرای اصول آیین فتوت که به چگونگی تاثیر پذیری احساسات و عواطف فردی بستگی داشت، جای خود را به قوانین مدنی و مراجع قضایی و مقررات موضوعه جمعی داد.  شاطران و عیاران این نیروهای پر تحرک و حادثه آفرین، قدرت اجتماعی کلوها و پیشه وران و طبقه زحمتکش بودند که برای همیشه از صحنه زندگی پر تلاش آدمی خارج و فقط نامی از رفتارشان در اوراق تاریخی باقی ماند.

با حضور نیروهای جدید انتظامی، و تکیه قوای مجریه به قانون، در عرصه جوامع، دیگر نیازی به تربیت زیردست مرشدان و عیاران نبود تا اصناف برای حفاظت اموال وجان خود وارد زورخانه ها شوند.  

در حقیقت، تمام پدیده ها، چه مادی و چه ذهنی- فکری، مانند همه جانداران به تناسب استعداد وزمینه تاریخی خاص خود دوره ای برای زندگی دارند. روزی زاده می شوند، دوره ای رشد می کنند، کمال می پذیرند و زمانی به فرسودگی می روند. باز پدیده ای دیگر جان می گیرد و این جایگزین یکدیگر شدن پیوسته جاودانه ادامه دارد. البته درمورد زورخانه؛ دوره های مختلف به سرحد انحطاط رسیده و باز جانی دوباره یافته است. چنانکه در دوره صفویه به روزگار شاه عباس کبیر، تا لبه این ورطه رسید، ولی با اعمال قدرت آن پادشاه مقتدر و همکاری پیشه وران و اصناف یعنی صاحبان اصلی زورخانه به منظور حفظ زمینه اقتصادی اجتماعی خود، از سقوط نجات یافت. در حقیقت از عوامل غیر تولید کننده مثل اوباش، لوطی ها، بزن بهادرها و باجگیران تصفیه شده و جانی تازه گرفت. ناگفته نماند این درگیری جنگی بود میان حکام شرع از یک طرف و صوفیان و دراویش از طرف دیگر که به پیروزی متشرعین و از اسب پیاده شدن صوفیان منجرگردید.

عبدالحسین زرین کوب در “ارزش میراث صوفیه” درباره این جنگ می نویسد: زوال تشکیلات فتوت در ایران گویا در قرن دهم هجری به عمل آمد. آن موقع به امر شاه عباس صفوی لنگرهای فتیان در سراسر ایران بسته شد و کیفیت پراکندگی فتیان بدین شرح است که اهل فتوت به سبب ظهورگروه های لوطی و مشدی که در حقیقت ثمره و میوه لنگرهای خودشان بود، رفته رفته نزد صفویه منفور و منسوخ شدند. در آن زمان لنگرگاه ها مرکز فساد شده بود و بدین اقدام ، از بین رفت و از آن پس فتیان درگوشه وکنارکشور پراکنده ماندند. در نتیجه این برخورد، فتیان و صفویان از میان بدر شدند و موقعیت خود را از لحاظ تسلط برمردم از دست دادند و متشرعین از زمان شاه عباس کبیر جانشین شان شدند.

زین پس احتمالازورخانه ها از زاویه های لنگرگاه ها درآمده و هم آنها که بیرون از لنگر گاه ها بودند مستقل از حاکمیت دراویش و صوفیان درچهارچوب منافع پیشه وران و جوامع شهری به فعالیت خود ادامه دادند و سهم حاکمیت متشرعین را هم ضمن حفظ اصول تصوف، ظاهرا برگردن گرفتند. آثار این انحطاط هم در پایان صفویه ظاهر شد چنانکه از قول شاردن آمده است: بزرگان و حکام، محل هایی در خانه های خود برای کشتی گرفتن پهلوانان دایر کردند.

معلوم است که در آن زمان هم بزرگان و محتشمان این اقدام را به منظورحفظ موقعیت وگاه هم برای اعمال زور به مردم انجام داده بودند و به نظر نمی رسد که این اقدام مثل پایان دوره قاجاریه با وجود نبودن زمینه تاریخی به دایر کردن زورخانه در خانه های اشراف و خان ها انجامیده باشد.

از اواسط دوره ناصرالدین شاه که آثار انحطاط ظاهرمی شود، دیگر آخرین کهنه سواران این راهبران فکری و عقیدتی گروه های اصیل اجتماعی زورخانه رو از میان می روند و کار زورخانه به دست پهلوان باشی ها و لوطی ها می افتد و نقش کهنه سوار تا حد ضرب گیر زورخانه ولو با نام تعارف آمیز مرشد تنزل می کند.

رقابت ها و دشمنی ها همراه باز شدن پای اشراف به زورخانه ها  دایر شدن زورخانه هایی سرخانه ای ، در خانه های رجال و وابستگی پهلوانان به ایشان شدت می گیرد. هدف اصلی از روی آوردن به ورزش زورخانه ای فراموش و فقط پهلوان شدن و تن پروردن بوده است. مقام پهلوانی پایتخت منشاء فساد و دسیسه چینی و بدکرداری و موجب بروز جنایات می گردد. بارزترین مظهر آن اعمال پهلوان اکبر خراسانی است که نه نشان و نسب از خانواده پیشه وران داشت و نه در عمر خود ازکار وتولید خود نان خورده بود و فقط به تن پروری و خود نمایی می پرداخت….نا تمام

منبع: تاریخ و فرهنگ زورخانه و گروه های احتماعی زورخانه رو

درباره‌ی فریبا کلاهی

روزنامه نگار و مدیر مسئول پایگاه خبری آیین باور

همچنین ببینید

ویژه دانش آموزان استثنایی: همایش هَزارانِ غریب در کرج برگزار شد

آیین باور- همایش هزاران (بلبلان) غریب در تالار میلاد کرج بر روی صحنه رفت و …

استاندارالبرز با بانوی نقره ای تکواندو جهان دیدار کرد

آیین باور – نماینده عالی دولت در استان البرز در دیدار با مهلا مومن زاده، …

دیدگاهتان را بنویسید