خانه / آخرین نوشته ها / آشنایی با جشن های ایرانی؛ یلدا/ شب چله یعنی در انتظار طلوع خورشید دانایی “بیدار” می مانیم

آشنایی با جشن های ایرانی؛ یلدا/ شب چله یعنی در انتظار طلوع خورشید دانایی “بیدار” می مانیم

آیین باور-جشن های ایرانی از نوروز تا سوری، در طول سال خورشیدی، یک از دیگری سحرآمیز تر و روایتگر ترند. روایت هایی از زندگی بشر که جز آموزه های اخلاقی و هدایت به سوی نور و پاکیزگی ،آشتی و دوستی و احترام طبیعت،مردم داری و باور به ایزد یکتا و زندگی پس از مرگ نمی آموزد.

مشخصات جغرافیایی و فصلی یلدا یا شب چله را بهتر بشناسیم

اصول و تعاریف کهن یلدا، کمی متفاوت تر از آنی است که ما امروزه می دانیم و آدابی متفاوت داشته است از امروزی که به نام یلدا یا شب آغاز زمستان گرد هم می آئیم . نام ایرانی شب یلدا ، شب چلّه است که بلندترین شب سال در نیم‌کره شمالی زمین می باشد.

این شب بین” زمان فرورفتن آفتاب از ۳۰ آذر (آخرین روز پاییز) تا برآمدن آفتاب در اول ماه دی (نخستین روز زمستان)” گفته می‌شود.

این شب در نیم‌کره شمالی با انقلاب زمستانی برابر است و به همین دلیل از آن زمان به بعد طول روز بیش‌تر و طول شب کوتاه‌تر می‌شود. مراسم شب چله از طریق ایران به قلمرو رومیانراه یافت و جشن «ساتورن» خوانده می شود.

نگرش ایرانیان باستان به آداب یلدا چگونه بود

ایرانیان باستان با این باور که فردای شب چله با دمیدن خورشید، روزها بلندتر می‌شوند و تابش نور ایزدی افزونی می‌یابد، آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر ایزد نگهبان آفتاب می‌خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می‌کردند و از این رو به دهمین ماه سال دی (دی در آیین ایرانی {زرتشتی} به معنی دادار و آفریننده) می‌گفتند که ماه تولد خورشید بود.

چله و جشن‌هایی که در این شب برگزار می‌شود، یک سنت باستانی است.مردم دوران باستان که با دانش ستاره شناسی آشنایی داشتند، میدانستند که کوتاه‌ترین روزها، آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و بلافاصله پس از آن روزها به تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاه تر می‌شوند، از همین رو آن را شب زایش مهر یا میترا نامیدند.

آداب و رسوم شب چله باستانی چیست؟

سفره شب چله ، «میَزد» Myazd نام داشت و شامل میوه‌های تر و خشک، نیز آجیل یا به گویش ایرانی، «لُرک» Lork بود.

جشن یلدا نیز همانند دیگر جشن های ایرانی یک جشن خانوادگی است . در این جشن اکثر خانواده های ایرانی با هر دین و مذهب ، در پرتو نور ( آتش یا شمع یا نور چراغ  ) به شادى مى پردازند و سفره ای گسترده می کنند و خوراکی های ویژه ای را بر آن می نهند. این خوراکی ها را در بیشتر نواحی « شب چَره » می نامند و معمولا شامل هفت نوع میوه و آجیل هفت مغز می باشد. البته گاهی شمار آن ها از هفت نوع بیشتر می شود و افزون بر آن انواع شیرینی سنتی و غیر سنتی نیز تهیه می شود. در ادامه نظر اساتید معاصر را خواهیم آورد

در کتاب  آثارالباقیه به قلم ابوریحان بیرونی روز پس از شب چله (یکم دی ماه) را خور روز (روز خورشید) و دی گان؛ می‌خواندند و به استراحت می‌پرداختند و تعطیل عمومی بود.

شاهنامه و یلدا

در شاهنامه فردوسی داستان یلدا را با داستان بیژن و منیژه می شناسیم .عاشقان راستین که برای بیرون کشیدن صداقت و وفا،مهر و شرافت از چاه ناآگاهی تلاش ها می کنند. داستان بیژن و منیژه را همسر فردوسی برای او تعریف می کند. داستانی که باید خواند . داستانی که نقالان در مراسم یلدا آن را برای علاقمندان به هنر نقالی تعریف می کنند. داستان بیژن و منیژه یکی از داستان‌های معروف کتاب شاهنامه، کتاب حماسی ایرانیان به زبان فارسی است. این داستان روایت  عشق بیژن پسر گیو و منیژه دختر افراسیاب است.

و فردوسی چنین بازگو می کند:

شبی چون شبه روی شسته بقیر        نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر

دگرگونه آرایشی کرد ماه                         بسیچ گذر کرد بر پیشگاه

شده تیره اندر سرای درنگ            میان کرده باریک و دل کرده تنگ

ز تاجش سه بهره شده لاژورد                    سپرده هوا را بزنگار و گرد

سپاه شب تیره بر دشت و راغ                   یکی فرش گسترده از پرزاغ

نموده ز هر سو بچشم اهرمن                     چو مار سیه باز کرده دهن

یلدا جشن پیروزی روشنی بر تاریکی است . جشنی با ده هزار سال سابقه و ترویج داستان خوانی و داستان سرایی و انتقال پند و حکمت بزرگان به خانواده و جوانان فامیل .

پیام این بود: ” بلندای شب و سکوت شب ، برای آموزش است .  شب یلدا بلند ترین شب سال قرار است به پایان برسد، یعنی نادانی و تاریکی و جهل می رود تا جای خود را به بلند ترین روز سال بسپارد یعنی خورشید آگاهی طلوع کند وسپیده خرد بردمد.

بلند ترین تاریکی برود ، بلند ترین دانایی به جایش بنشیند . بلند ترین نادانی می رود تا، بلند ترین دانایی بیاید (با خواندن و مطالعه).با انتقال دانش .

بیاورد شمع و بیامد بباغ     برافروخت رخشنده شمع و چراغ

می آورد و نار و ترنج و بهی       زدوده یکی جام شاهنشهی

مرا گفت برخیز و دل شاددار         روان را ز درد و غم آزاد دار

نگر تا که دل را نداری تباه             ز اندیشه و داد فریاد خواه

جهان چون گذاری همی بگذرد      خردمند مردم چرا غم خورد

گهی می گسارید و گه چنگ ساخت      تو گفتی که هاروت نیرنگ ساخت

دلم بر همه کام پیروز کرد               که بر من شب تیره نوروز کرد

بدان سرو بن گفتم ای ماهروی           یکی داستان امشبم بازگونی

منابع دیگر از تاریخ شناسی یلدا به قلم دکتر تورج پارسی – شاهین سپنتا

جشن یلدا ، جشن زایش مهر : هزاران سال پیش ، ایرانیان دریافته بودند که از آغاز دی ماه۱ روزها به تدریج بلندتر و شب ها کوتاه تر می شود و خورشید هر روز بیش تر در آسمان می ماند و نور و گرمی می پراکند. از این روی در پایان آخرین شب پاییز ( درازترین شب سال ) و سپیده دم نخستین روز زمستان۲ ، برآمدن « نخستین پرتوهای خورشید تابان » را که « مهر » می نامیدند ، به عنوان لحظه « زایش  مهر » جشن می گرفتند که بعد ها جشن « یلدا »  و یا جشن « شب چله »۳ نامیده شد و تا امروز باقی مانده است. یلدا واژ ه ای سُریانی۴ و به معنای « زاده شدن » است که توسط مسیحیان سُریانی به ایران آورده و ماندگار شد.

ایرانیان  از اول دی ماه تا دهم بهمن ماه ۵  (جشن سده )  را  که ۴۰ روز است « چله بزرگ » می نامند و از دهم بهمن ماه تا بیستم اسفند ماه۶را  نیز « چله کوچک » می نامند.  چون در این ۴۰ روز دوم یا چله کوچک از شدت سرما نسبت به چله بزرگ کاسته شده است.

رومیان نیز مهم ترین جشن خود را ” سُل ناتالیس انویکتوس ” Natalis Invictus)  Sol – ) یعنی “میلاد خورشید شکست ناپذیر ” می نامیدند و گرامی می داشتند و از این روی پس آشنایی با آیین مهر به این همانی « مهر » با « خدای آفتاب » دست زدند . natalis=noel=birth) )

آداب رسومی که در قرون متاخر به شب یلدا افزوده شده و اجرا می شود

میوهای ویژه شب یلدا هندوانه ، انار و انگور است.

در بین میوه های شب یلدا ، هندوانه اهمیت بیشتری دارد و اگر وضعیت اقتصادی خانواده ها اجازه دهد حتما آن را برای این شب تهیه خواهند کرد زیرا بسیاری باور دارند که اگر مقداری هندوانه در شب یلدا بخورند در سراسر چله بزرگ و کوچک یعنی در سراسر زمستان سرما بر آن ها چیره نخواهد شد و بیمار نمی شوند. پژوهشگران بر این باورند که خوردن هندوانه و انار در این شب معنایی رمزگونه در خود نهفته دارد و هندوانه و انار سرخ و گرد نمادی از گرمای مهر در شب سرد زمستان هستند.

شب چره یلدا همچنین شامل دانه هایی چون گندم و شاه دانه و برنجک و نخود بوداده یا برشته ( نخودچی )، و آجیل شامل تخمه هندوانه و کدو و  گاهی تخمه آفتابگردان ، بادام، پسته، فندق و گردو است  که در کنار آن از میوه های خشک یا خشکبار همچون سنجد سرخ ، کشمش، انجیر خشکه ، برگه زردآلو و توت خشکه استفاده می شود.

معمولا برای شب یلدا شام ویژه ای تهیه نمی شود و تهیه شام بستگی به وضع اقتصادی و نوع تغذیه خانواده دارد. در بیشتر خانواه ها در شب یلدا، پس از خوردن شام،  برای ” شب نشینی” یا ” شب زنده داری  ” به خانه خویشاوند بزرگتر می روند.

آداب ویژه در میان برخی ایرانیان کهن

گستردن سفره ای از خوراکی های گوناگون ریشه در یکی از مراسم  آیین مهر دارد که ” بزم مهر “ یا مهمانی مهر نام داشت.

در این مراسم سفره ای آیینی گسترده می شد و پیروان مهر به نشانه همسانی و برابری و استواری در پیمان با همدیگر و با خداوند ، با یکدیگر همسفره و هم پیاله می شدند و به خوردن گوشت گاو و بعد ها نان مقدس درَونَ ( Draona ) و نوشیدن آشامیدنی مقدس هَومَ ( Haoma  ) می پرداختند.

گستردن این سفره آیینی هنوز نیز در بین زرتشتیان با نام ” میَزد” ( Myazd  ) متداول است که بر آن خوراکی هایی همچون نان ، سیروگ ( نوعی نان روغنی ) ، انواع میوه ، شیرینی و آجیل لرک ( Lork  ) که مخلوطی از مغز پسته ، بادام ، گردو ، فندق ، کشمش سبز، برگه زردآلو ، خرما خشکه و چند نمونه خشکبار دیگر است ، می نهند و پس از نیایش ، خوراکی ها بین حاضران پخش می شود و آن ها به نشانه تبرک از آن ها می خورند.

 رسوم شب یلدا برای تازه عروسان و تازه داماد ها

 ازآدابی که در بیشتر خانواده های ایرانی متداول است ، بَُردن « شب چله ای » یا هدایای ویژه شب چله ( یلدا ) برای نوعروسان و تازه دامادان است.

معمولا در خانواده هایی که به تازگی بین یک زوج جوان خطبه عقد خوانده شده اما هنور زندگی مشترک را به صورت رسمی آغاز نکرده اند ، در شب چله ( یلدا ) مادر داماد به همراه مجموعه ای از خوراکی های ویژه شب یلدا که با ذوق و سلیقه خاصی آراسته شده اند ، هدایای دیگری همچون لباس یا پارچه و طلا تهیه نموده و برای عروس می فرستد.

این عمل به صورت متقابل از سوی مادر عروس نیز صورت می گیرد که البته زمان آن در برخی مناطق یک شب بعد از شب چله و در بیشتر مناطق نخستین شب چله پس از آغاز زندگی مشترک زوج جوان در خانه بخت خواهد بود.

در سده های اخیر فال گرفتن از کتاب حافظ ( شاعر و عارف بزرگ ایرانی ) نیز در شب یلدا و در برخی از خانواده ها مرسوم شده است.

بیائید آداب و آیین های کهن .و زیبای ایرانی را به شیوه نژاده و اصیل آن حفظ کنیم . در برپایی آین درسهای تاریخی کوشا باشیم و نسل فردا را به دانشی کهن تجهیز کنیم که تربیت ریشه دار و احترام به زمین و زمان و بزرگ ترها از آن جمله است .

شاهنامه بخوانیم که درسی بزرگ برای تمام فصول زندگی است و داستان های ایرانی را برای فرزندانمان تعریف کنیم .برای درک درست و کسب آگاهی بیشتر درکورد جشن یلدا ،پیرامون آیین مهر مطالعه کنید و با جایگاه جهانی فرهنگ ایران کهن در تاثیر گذاری بر تمدن اروپا آشنا شوید.

ضرورت ثبت جهانی شب یلدا
نزدیک بودن زمان برپایی ( Christmas ) یا جشن میلاد عیسی مسیح ( ۲۵ دسامبر ) و جشن یلدا ( ۲۱ دسامبر ) و مشابهت سنت های این آیین های زیبا نشان از همدلی همه مردمان زمین با هر دین و آیین است. پس شناسایی بهتر و ثبت این جشن کهنسال به عنوان میراث مشترک بشری ضمن این که می تواند آن را به همه ملت های جهان  بیشتر بشناساند ، امکان حفظ  ارزش های جهانی نهفته در این جشن و انتقال بهتر آن را به نسل های بعدی بشر فراهم خواهد آورد.

درباره‌ی فریبا کلاهی

روزنامه نگار و مدیر مسئول پایگاه خبری آیین باور

همچنین ببینید

اولین جشن هنر بانوان هنرمند،ایران زمین برگزار شد

میتا نماد صلح و دوستی/ هنر اصیل رمزماندگاری و حیات فرهنگی یک کشور است/ مدیر …

رئیس علوم پزشکی البرز: ارتباط دوسویه مردم و دانشگاه کیفیت خدمات را بالا برده و بر اعتماد می افزاید/سامانه 190 را فراموش نکنید

نشست خبری فصلی  رئیس دانشگاه علوم پزشکی البرز و اصحاب رسانه پیش از ظهر امروز …

دیدگاهتان را بنویسید